Στις 11 Απριλίου του 330, ο Μέγας Κωνσταντίνος, αφού επί πολλά έτη ανεκαίνιζε εκ βάθρων την αρχαία πόλη του Βυζαντίου, την μετονόμαζε σε «Κωνσταντινούπολη», ανελίσσοντας την σε πρωτεύουσά της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Όπως λέει χαρακτηριστικά ο ιστορικός Σωκράτης, «και Κωνσταντινούπολιν μετονομάσας, χρηματίζειν Νέαν Ρώμην» (Εκκλησιαστική Ιστορία, Α΄.15). Η επιλογή του αυτή, είχε, βαθμιαία, δύο βασικές συνέπειες. Από την μια έκανε επίκεντρο της αυτοκρατορίας την ελληνιστική και σε μεγάλο βαθμό χριστιανική, παρά τις διώξεις, Ανατολή. Από την άλλη, επλήγη σε σημαντικό βαθμό η εικόνα του στη Δύση. Έτσι η 28η Οκτωβρίου, ημερομηνία η οποία συνοψίζει την νίκη του επί του Μαγνεντίου, καθώς και την άλωση της Ρώμης, υπήρξε έως και τον 20ο αιώνα (βλ. Μουσολίνι), αποφράδα ημέρα για τους Λατίνους έναντι της Ανατολής.
Ο Κωνσταντίνος είχε τελέσει τον πολισμό της Νέας Ρώμης, ήδη, στις 8 Νοεμβρίου του 324. Ο Κωνσταντίνος ήθελε μια ελληνική πόλη προς Ανατολάς για νέα του πρωτεύουσα και στο μυαλό του είχε την Τροία / Ίλλιον. Ωστόσο καθοριστικό παράγοντα στο να προτιμήσει ως θέση το Βυζάντιο, υπήρξε ο πόλεμός του με τον Λικίνιο. Ενώ τον είχε κερδίσει στις 3 Ιουλίου του 324 στην μάχη της Αδριανούπολης και με πολύ δυσμενείς συνθήκες (130.000 δύναμη, έναντι 165.000 του Λικινίου), απέτυχε να τον κερδίσει, όταν ο Λικίνιος οχυρώθηκε στο Βυζάντιο. Τότε ήταν που αντιλήφθηκε, την γεωστρατηγική θέση της πόλης.







