Αυτά που παρακάτω καταχωρώ σήμερα στον «Κόσμο της Ν. Φιλαδέλφειας», τα οποία αναφέρονται στο θέμα του τίτλου, τα απέσπασα από ένα σχετικό δημοσίευμα του Σμυρναιογράφου Φίλιππου Κ. Φάλμπου στα «Μικρασιατικά Χρονικά» του Τμήματος Μικρασιατικών Μελετών της Ενώσεως Σμυρναίων, το οποίο είδε το φως της δημοσιότητας το έτος 1957 – ας τα διαβάσουμε με προσοχή:
«Το αστικό ελληνικό σπίτι της Σμύρνης της αρχής του 20ου αιώνα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά, το πιο αντιπροσωπευτικό ίσως γνώρισμα της Ιωνικής πρωτεύουσας.
Άνθρωποι κοσμογυρισμένοι και έξυπνοι που είδαν και γνώρισαν πολλές πολιτείες, που πολλών ανθρώπων «άστεα και νόον έγνωσαν», βεβαιώνουν πως τον τύπον αυτόν της διώροφης μονοκατοικίας της Σμύρνης, όπως ήταν πια διαμορφωμένος στις αρχές του αιώνα μας, σε κανένα ίσως άλλο μέρος του κόσμου δεν θα μπορούσαν να τον συναντήσουν. Μπορεί λοιπόν να συμπεράνη κανείς πως ο τύπος αυτός του σπιτιού ήταν κάτι εντελώς Σμυρνέικο, κάτι που η ευφυία, το πρακτικό πνεύμα και η νοικοκυρωσύνη του Σμυρνιού το συνέλαβε, το σύνθεσε, το δημιούργησε και το τελειοποίησε, πως στο σπίτι αυτό αποτυπώθηκε η σφραγίδα του πρακτικού του νου.
Δεν νομίζουμε πως είναι εύκολο να δούμε με λεπτομέρειες πώς δημιουργήθηκε παλαιότερα ο ιδιόρρυθμος τύπος του σπιτιού αυτού και πώς μεταγενέστερα εξελίχθηκε για να φτάσει αυτού που εμείς τον γνωρίσαμε και τον αφήσαμε το 1922. Ούτε μπορούμε όμως να παραβλέψουμε και να αγνοήσουμε τους αρχαιότερους και ατελέστερους τύπους σπιτιών (του Απάνω Μαχαλά, του Αγίου Γεωργίου, των Σερβετάδικων, του Τσιβιλή, των Συνοικιών Αγίας Αικατερίνης, Αγίου Δημητρίου, Τσαγιού κλπ. των Τράσσων, Μπελαβίστας, Πούντας κλπ.) που είναι μάλιστα εξ ίσου αξιοπρόσεκτοι και άξιοι μελέτης, γιατί περικλείουν μυστήριο και αρχοντιά του 18ου και 19ου αιώνα ή αγαθότητα και απλότητα λαϊκή. Κι αυτοί οι τύποι των παλαιότερων σπιτιών με τις περιπτώσεις τους, με τις ιδιομορφίες τους είναι πολύ σπουδαίοι και, αναμφισβήτητα, θα πρέπει να μας απασχολήσουν αργότερα σε άλλη μελέτη. …
Στα τελευταία χρόνια απ’ ό,τι θυμόμαστε μια πλειάδα Σμυρναίων αρχιτεκτόνων, που ήσαν και μηχανικοί και εργολάβοι σπουδαίοι – τότε στην Ανατολή δεν γινότανε πουθενά σχεδόν διακρίσεις εργολάβων, μηχανικών και αρχιτεκτόνων· το χτίσιμο των σπιτιών ήταν αποκλειστικό έργο εργολάβων και μαστόρων (περίφημων χτιστών νησιωτών, κυρίως Μυτιληνιών, Ανδριωτών και Τηνιακών) – μελετούσαν εσχεδίαζαν και έχτιζαν σπίτια ωραία, υγιεινά και πολιτισμένα. …